ستارگان نيازمند يك دوره رصد سىساله است كه مطابق با حركت انتقالى زحل بود ، ازاينرو شاه اسماعيل از اين طرح دست كشيد . جانشين او شاه طهماسپ اول ( 984 - 930 / 1576 - 1524 ) هم طرح ايجاد رصدخانه‌اى در تالار كاخ سلطنتى اصفهان را ريخت تا جداول تازه‌اى تهيه نمايد ولى اين طرح نيز تحقق نيافت . معهذا در ارتباط با اين طرح رصدخانه‌اى اصفهان ، رساله ارزشمندى تهيه شد كه هنوز باقى است و طرح ابزارى را كه سابقا در رصدخانه‌هاى اسكندريه ، مراغه و سمرقند به كار رفته بودند ، توصيف كرده است « 1 » . در اينجا چند كلمه راجع‌به عمر كوتاه رصدخانه‌هاى اسلامى لازم مىآيد . البته در جهان اسلام دانشمندانى وجود داشتند كه تحقيقات علمى خويش را به خاطر خود علم دنبال مىكردند چنانچه اين مطلب از مقدمه آثارشان برمىآيد ، امّا خاندانهاى حاكمه چنين آرمانهائى نداشتند و سياست شاهان صفوى هم بيشتر از علاقه آنها به مصلحت‌انديشى و ارزش مشاهدات اخترشناسى مايه مىگرفت ؛ ازاينرو رصدخانه‌ها به منظور هدف محدودى بطور موقت راه‌اندازى مىشد . با وجوداين ، رصدخانه‌هاى اسلامى مقطع مهمى از تاريخ نجوم را به خود اختصاص داده و در اينجا رواست كه اشارات چندى به بناهاى معاصر تركان در بلنداى مشرف بر محله توفانه ( Tophane ) استانبول در سمت جنوب ارائه شود ( در غياب نمونه‌هاى ايرانى آن ) . تقى الدين محمد الرشيد بن معروف ، رئيس رصدخانه ، كه نويسنده رسالهء مستوفائى درباره انتشار راست خطى انعكاسى و انكسارى نور است « 2 » ، پيش‌بينى كرد كه ذوذنب سال 985 / 1577 در لشكركشى سلطان مراد سوم عليه ايرانيان براى او سعد و سعادتى درپى خواهد داشت ، ازاينرو رصدخانه در همان سال تكميل شد و هدف از آن نيز تصحيح و اصلاح جداول كهن نجوم بود . در ساخت آن « دوكات ونيزيان مثل ريگ خرج مىشد » و تلاشهاى هيأت با موفقيت قرين شد : سلطان به تقى الدين : با اين شيوه موشكافانه ، آيا نقطه كشف‌نشده‌اى در فلك باقى مىماند ؟ تقى الدين به سلطان : اعليحضرت بدانند كه در زيج الغ بيك نقاط كورى وجود داشت ؛ حال با اين رصدها جدولهاى صحيحى تهيه خواهد شد . . . « 3 » در اين رصدخانه ، عمارت اصلى استادانه‌اى برپاشده بود كه دفترخانه‌ها و كتابخانه از آن جمله بودند ولى ابزارهاى عظيمى در مدخل آن گذاشته بودند . يك عمارت كوچك ديگر در

--> ( 1 ) - عبد المنعم عاملى ، كتاب تعليم آلات زيج ، نسخه خطى شماره 7702 كتابخانه بريتانيا ( با نمودارها ) : به سيمان نگاه كنيد . ( 2 ) - او درباره اين مشكلات و پژوهشهاى بغرنج نوشت كه « اين مشكلات و پژوهشها به قدرى است كه موى آدم را سفيد مىكند » ، نگاه كنيد به ونيتر « نسخ خطى عربى راجع‌به نور و بصر » . ( 3 ) - سايلى رصد در اسلام ، ص 293 : « اشعار علاء الدين منصور » متن در ص 455 ، ترجمه آن در ص 482 .